Γράφει ο ΣΤΑΘΗΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΣ
Υπάρχουν στιγμές που η πραγματικότητα ξεπερνά τη σάτιρα. Στη σύγχρονη Ελλάδα, η σύγκριση ανάμεσα σε ιδιωτικά και δημόσια έργα είναι μια εμπειρία που αγγίζει τα όρια της τραγωδίας. Τρία παραδείγματα αρκούν για να την αποτυπώσουν. Η πρόοδος του Ελληνικού (the Ellinikon), η στασιμότητα της ανάπλασης του Φαληρικού Όρμου και η πολύχρονη πεζοδρόμηση της Βασιλίσσης Όλγας.
Από τη μια πλευρά είναι το the Ellinikon. Ένα εμβληματικό έργο, που ουσιαστικά ξεκίνησε το 2022 και ήδη παρουσιάζει μια εικόνα προόδου που σπάνια συναντά κανείς στη χώρα. Εργοτάξια που λειτουργούν με συνέπεια, χρονοδιαγράμματα που τηρούνται, επενδύσεις που μεταφράζονται σε απτό αποτέλεσμα. Δεν είναι μόνο η κλίμακα του έργου που εντυπωσιάζει, αλλά και ο τρόπος της υλοποίησής του. Σαφείς στόχοι, ενιαία διαχείριση και ξεκάθαρη ευθύνη. Ένα από τα μεγαλύτερα έργα αστικής ανάπλασης στην Ευρώπη, προχωρά με ρυθμούς που για τα ελληνικά δεδομένα, μοιάζουν παράδοξοι και εξωπραγματικοί.
Φαληρικός Όρμος. Εννέα χρόνια μετά και ακόμη περιμένουμε!
Από την άλλη πλευρά είναι ο Φαληρικός Όρμος. Ένα έργο που ξεκίνησε το 2017 με μεγάλες προσδοκίες, αλλά παραμένει μέχρι σήμερα σε εκκρεμότητα. Αν δεν αλλάξει κάτι, αρχές Σεπτεμβρίου, εννέα ολόκληρα χρόνια(!) μετά θα υπογραφεί η σχετική σύμβαση για την ολοκλήρωση του έργου, για το οποίο θα απαιτηθούν 300 εκατομμύρια ευρώ!
Πολλές δεκάδες εκατομμύρια ευρώ έχουν ήδη δαπανηθεί για υποδομές, με πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα τα μεγάλα τούνελ της Ποσειδώνος. Βρίσκονται εκεί εδώ και χρόνια, έχουν κοστίσει πανάκριβα, αλλά ο μέσος πολίτης εξακολουθεί να μην αντιλαμβάνεται σε τι ακριβώς χρησιμεύουν. Και όταν ένα μεγάλο δημόσιο έργο χρειάζεται χρόνια για να εξηγήσει από μόνο του τη χρησιμότητά του, το ερώτημα για τη συνολική λειτουργία του παύει να είναι καχυποψία. Γίνεται απολύτως εύλογο.
Ας σημειωθεί ότι η ανάπλαση του Φαληρικού Όρμου αποτελεί εκκρεμότητα έξι δεκαετιών! Και εννοείται πως τα πολλές δεκάδες εκατομμύρια που αναλώθηκαν έως τώρα, θα μπορούσαν να είχαν αξιοποιηθεί σε πιο άμεσες, λειτουργικές παρεμβάσεις, μέχρι να υπάρξουν οι προϋποθέσεις για την ολοκλήρωση του έργου.
Βασιλίσσης Όλγας. 100 μέτρα τον χρόνο!
Και ανάμεσα σε αυτά τα δύο άκρα, υπάρχει και το μικρό αλλά αποκαλυπτικό παράδειγμα της Βασιλίσσης Όλγας. Ένα έργο μόλις 700 μέτρων, που χρειάστηκε έξι ολόκληρα χρόνια για να προχωρήσει. Με έναν ρυθμό σχεδόν σουρεαλιστικό, περίπου 100 μέτρων τον χρόνο, είναι επίδοση που θα μπορούσε να διεκδικήσει θέση στα ρεκόρ Γκίνες! Μια απλή αστική παρέμβαση μετατράπηκε σε «Γεφύρι της Άρτας» δείγμα του πώς το σύστημα μπορεί να μπλοκάρει ακόμη και το αυτονόητο.
Δύο μοντέλα, δύο διαφορετικές Ελλάδες
Ένα ακόμη χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της αντίθεσης το ζει κανείς στην Ολυμπία Οδό. Όποιος κατευθύνεται από την Κόρινθο προς την Αθήνα, βιώνει μια αδιανόητη μετάβαση. Μέχρι ένα σημείο κινείται σε έναν σύγχρονο, υψηλών προδιαγραφών αυτοκινητόδρομο, με άρτια σήμανση, ασφάλεια και ποιότητα κύλισης. Και ξαφνικά, στο ύψος της Ελευσίνας, μόλις εγκαταλείψει την Ολυμπία Οδό και μπει στη συνέχεια της Εθνικής Οδού, όπου η ευθύνη βαραίνει πλέον το Ελληνικό Δημόσιο, η εικόνα αλλάζει δραματικά.
Λακκούβες, σχεδόν αόρατη διαγράμμιση, πρόχειρα και ασύνδετα μπαλώματα στο οδόστρωμα συνθέτουν μια εμπειρία που θυμίζει δρόμο άλλης εποχής! Η αντίθεση είναι αποκαλυπτική. Δείχνει πώς δύο διαφορετικά μοντέλα υλοποίησης και διαχείρισης έργων μπορούν να συνυπάρχουν, αλλά να παράγουν εκ διαμέτρου αντίθετα αποτελέσματα.
Όταν η καθυστέρηση δεν έχει κόστος
Το ερώτημα, λοιπόν, είναι αναπόφευκτο. Γιατί αυτή η τόσο έντονη απόκλιση; Η απάντηση δεν είναι μονοδιάστατη. Στα ιδιωτικά έργα, υπάρχει ένας βασικός κανόνας που λέει πως ο χρόνος είναι χρήμα. Κάθε καθυστέρηση κοστίζει, κάθε εμπόδιο πρέπει να ξεπεραστεί γρήγορα. Οι διαδικασίες είναι πιο ευέλικτες, η λήψη αποφάσεων πιο άμεση, και η ευθύνη πιο ξεκάθαρη. Αν κάτι δεν πάει καλά, υπάρχουν συνέπειες.
Στα δημόσια έργα, αντίθετα, κυριαρχούν η πολυπλοκότητα των διαδικασιών, οι αλληλοεπικαλύψεις αρμοδιοτήτων, οι προσφυγές, οι αλλαγές σχεδιασμού και οι πολιτικές παρεμβάσεις. Πάνω απ’ όλα όμως, επικρατεί μια διάχυτη απουσία λογοδοσίας. Αυτό δεν σημαίνει ότι τα ιδιωτικά έργα είναι πάντα ιδανικά ή ότι τα δημόσια είναι καταδικασμένα σε αποτυχία. Σημαίνει όμως ότι το σύστημα μέσα στο οποίο υλοποιούνται παίζει καθοριστικό ρόλο. Και σήμερα, το ελληνικό δημόσιο σύστημα παραγωγής έργων φαίνεται να χρειάζεται βαθιές τομές.
Η απάντηση που όλοι φανταζόμαστε
Ίσως, τελικά, ο πιο αποκαλυπτικός τρόπος να κατανοήσει κανείς αυτή τη διαφορά είναι να φανταστεί το The Ellinikon ως δημόσιο έργο. Όχι ένα ακόμη μεγάλο έργο, αλλά μια ολόκληρη πόλη που κατασκευάζεται σχεδόν από την αρχή! Δρόμοι και δίκτυα, υπογειοποίηση της
Ποσειδώνος, πάρκο, αθλητικές εγκαταστάσεις, κατοικίες, ουρανοξύστες, ξενοδοχεία, εμπορικοί και δημόσιοι χώροι. Ένα από τα μεγαλύτερα και πιο σύνθετα αστικά εγχειρήματα που έχουν επιχειρηθεί ποτέ στην Ελλάδα.
Αν ένα έργο αυτής της κλίμακας έπρεπε να σχεδιαστεί, να χρηματοδοτηθεί και να υλοποιηθεί από το Δημόσιο, πόσα χρόνια θα απαιτούνταν; Πόσες αλλαγές σχεδιασμού θα μεσολαβούσαν, πόσες καθυστερήσεις, πόσες αναθεωρήσεις προϋπολογισμών και πόση σχέση θα είχε, τελικά, το αποτέλεσμα με εκείνο που είχε αρχικά εξαγγελθεί;
Η απάντηση δεν μπορεί να δοθεί με ακρίβεια. Το ενδιαφέρον, όμως, είναι ότι σχεδόν όλοι μπορούμε να τη φανταστούμε. Και ίσως αυτό, από μόνο του, να είναι η πιο αποκαλυπτική απάντηση. Γιατί εκεί ακριβώς βρίσκεται η πραγματική τραγωδία. Όχι μόνο στα χαμένα χρήματα ή στον χαμένο χρόνο, αλλά στην αποδοχή ότι ένα έργο 700 μέτρων μπορεί να χρειάζεται έξι χρόνια και αυτό να μην προκαλεί καμία έκπληξη. Κι όμως, τα αντιπαραδείγματα υπάρχουν. Το Τhe Ellinikon δείχνει ότι όταν αλλάζει το πλαίσιο, όταν υπάρχει σαφής ευθύνη, συνέχεια και πραγματικό κόστος αποτυχίας, αλλάζει και το αποτέλεσμα. Το ζητούμενο δεν είναι να βρούμε άλλη μια εξαίρεση. Είναι να σταματήσουμε να την αποδεχόμαστε ως τέτοια.
