Γράφει η Πέγκη Φαράντου
ΔΙΔΑΚΤΩΡ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ – ΖΩΓΡΑΦΟΣ
www.pegifarandos.gr
H αλματώδης ανάπτυξη της τεχνολογίας του τελευταίου αιώνα είναι γεγονός αδιαμφισβήτητο. Χιλιάδες τα τεχνολογικά επιτεύγματα, με όλους τους τομείς της ανθρώπινης ζωής να επηρεάζονται.
Ολόκληρη η ζωή του ανθρώπου επηρεάζεται από την τεχνολογία, άλλοτε συνειδητά και άλλοτε ασυνείδητα. Ο τρόπος με τον οποίον επικοινωνεί, σχετίζεται με τους άλλους και τον κόσμο, αλλά και εκείνος με τον οποίο σκέπτεται.
Η διαδικασία με την οποία επικοινωνεί ο άνθρωπος αλλάζει συνεχώς και μετατρέπεται σε αναπόσπαστο κομμάτι του ίδιου. Τα κινητά τηλέφωνα θεωρούνται πλέον δεδομένα για κάθε άνθρωπο, ανεξάρτητα από την ηλικία, το φύλο, τη μόρφωση, την επαγγελματική, την κοινωνική θέση, την εθνικότητα κ.ά. Ο άνθρωπος επικοινωνεί μέσω κινητών τηλεφώνων, μηδενίζοντας τις αποστάσεις. Επικοινωνεί από όποια χώρα θέλει, σε όποια χώρα θέλει, άμεσα, έχοντας δυνατότητα να μιλήσει με έναν ή περισσότερους συνομιλητές ταυτόχρονα, να ανταλλάξει εικόνα, γραπτά κείμενα και αρχεία. Μια επικοινωνία που εξελίσσεται συνεχώς. Οι συσκευές επικοινωνίας άλλοτε είναι υπό μορφή κινητών τηλεφώνων, άλλοτε ενσωματώνονται σε ρολόγια που ακολουθούν τον άνθρωπο εξ επαφής, άλλοτε βρίσκονται μέσα στο ίδιο το ανθρώπινο σώμα, υπό μορφή μικροτσίπ (μικροτσίπ στα νύχια, NFC/RFID microchip manicure), άλλοτε στα γυαλιά οράσεως, δίνοντας επιπλέον δυνατότητες στον χρήστη, για καταγραφή και επεξεργασία δεδομένων.
Η διαδικασία με την οποία επικοινωνεί ο άνθρωπος έχει επηρεάσει και τις σχέσεις του γενικότερα. Η εικόνα δύο ανθρώπων να κάθονται μαζί και να έχουν από ένα κινητό στο χέρι, δεν είναι κάτι ασυνήθιστο. Πολλές φορές στην εικόνα δύο γονέων να κάθονται κάπου, κρατώντας από ένα κινητό, προστίθεται και αυτή ενός παιδιού μπροστά σε μια μικρή οθόνη. Δεν έχει αλλάξει μόνο ο τρόπος με τον οποίο επικοινωνεί ο άνθρωπος αλλά και ο τρόπος που εκφράζει ό,τι αισθάνεται. Η χαρά έχει πάρει τη μορφή μιας γελαστής εικόνας και η λύπη μια λυπημένης (ιδεογράμματα Emoji). Οι αλλαγές στον τρόπο επικοινωνίας αλλάζουν και τις σχέσεις. Ο έρωτας, η φιλία, οι οικογενειακές, οι επαγγελματικές σχέσεις, έχουν μεταφερθεί και στον ψηφιακό κόσμο και ακολουθούν αντίστοιχους κανόνες. Αλλάζει η εκπαίδευση, ο τρόπος με τον οποίο προσλαμβάνεται η γνώση. Αλλάζει η διασκέδαση, η ξεκούραση, οι σχέσεις με το περιβάλλον, τον κόσμο, η ανθρώπινη εργασία αλλά και η σχέση με τον ίδιο τον εαυτό.
Οι αλλαγές, πραγματοποιούνται με εντυπωσιακές ταχύτητες και ενσωματώνονται συνειδητά ή ασυνείδητα σε όλους τους τομείς της ανθρώπινης ζωής. Στην οποία εισέρχονται συνεχώς νέα μέσα διευκόλυνσης. Οι σκούπες καθαρίζουν μόνες τους το σπίτι, κινητά μεταφράζουν σε πραγματικό χρόνο κάθε γλώσσα, μετατρέπουν τον προφορικό σε γραπτό λόγο, συσκευές παρασκευής φαγητού που ρυθμίζονται αυτόματα. Χιλιάδες διευκολύνσεις για κάθε ανάγκη. Χιλιάδες διευκολύνσεις, που παρέχονται από χιλιάδες προϊόντα.
Η βιομηχανία παράγει το προϊόν με σκοπό να το πουλήσει και ο άνθρωπος καλείται να καταναλώσει. Πώς όμως θα περάσει το προϊόν από την παραγωγή στα χέρια του καταναλωτή; Ο τρόπος με τον οποίο γίνεται αυτό δεν είναι απλός, το εναντίον είναι δύσκολος και περίπλοκος. Ένα σύνολο πορισμάτων, πολλών επιστημονικών ερευνών και επιστημονικών χώρων, κυρίως των ανθρωπιστικών σπουδών, χρησιμοποιείται από ολόκληρα επιτελεία, για την προώθηση προϊόντων. Στόχος, η πώληση προϊόντος. Για να γίνει αυτό πρέπει να περάσει από πολλές διαδικασίες, οι οποίες θα το καταστήσουν απαραίτητο στη συνείδηση του εν δυνάμει αγοραστή. Σε όλη αυτή τη διαδικασία, τον μεγαλύτερο ρόλο παίζει ο ανθρώπινος νους, η σκέψη.
Το προϊόν πρέπει να γίνει γνώριμο και αφού γίνει αυτό, να γίνει και απαραίτητο. Ένα από τα μέσα, οι διαφημίσεις. Διαφημίσεις που γίνονται με άμεσο ή έμμεσο τρόπο, διεκδικούν λίγα δευτερόλεπτα προσοχής. Σήμερα η διαφήμιση έχει πολλές μορφές, εξακολουθεί να είναι ένα οπτικό ή ακουστικό μήνυμα αλλά γίνεται και με έμμεσο τρόπο. Οι διαφημίσεις παρουσιάζουν στον άνθρωπο το εκάστοτε προϊόν δημιουργώντας συνειρμούς, σχέσεις. Ένα αυτοκίνητο που οδηγεί ένας επιτυχημένος επιχειρηματίας δημιουργεί σχέση μεταξύ του αυτοκινήτου και της επαγγελματικής επιτυχίας. Ένα φόρεμα που φορά μια γοητευτική και χαρούμενη γυναίκα δημιουργεί σχέση μεταξύ δύο διαφορετικών θεμάτων, του φορέματος και της χαράς και της γοητείας. Δεν είναι όμως τα πράγματα τόσο εύκολα όταν το προϊόν που πρέπει να πουληθεί είναι κάτι άλλο, όπως ένα φάρμακο ή κάτι λιγότερο απτό.
Η εποχή που διανύουμε είναι μια εποχή με μεγάλα επιτεύγματα της τεχνολογίας, πολλά εκ των οποίων έχουν διευκολύνει και απλοποιήσει την ανθρώπινη ζωή. Παρά τις πολλές απλοποιήσεις σε όλους τους τομείς της ζωής, ο άνθρωπος οδηγείται σε όλο και λιγότερες νοητικές εργασίες. Επιλέγει να μην κουράζει τον νου. Κάτι που γίνεται με το πάτημα ενός κουμπιού, γιατί να κουράσει τη σκέψη; Τα διάφορα τεχνολογικά μέσα μοιάζουν να λένε: «Δεν είναι ανάγκη να σκέφτεσαι, θα το κάνω εγώ για σένα». Το πληκτρολόγιο προτείνει τι να γράψεις, το εκάστοτε πρόγραμμα τι να φας, κάποιο άλλο τι να επιλέξεις, ποιόν να συναντήσεις, τι να πεις. Απλές μαθηματικές πράξεις δεν γίνονται πια με τη σκέψη. Το ίδιο συμβαίνει και με τη γραφή, που έχει μεταφερθεί σχεδόν αποκλειστικά στο πληκτρολόγιο. Αλλά και με την ανάγνωση έντυπων βιβλίων. Ήδη υπάρχουν στατιστικές έρευνες που καταδεικνύουν, ότι οι άνθρωποι ρωτούν την τεχνητή νοημοσύνη ακόμη και για τα απλά πράγματα. Χρησιμοποιούν αυτοματοποιημένους κειμενογράφους. Δέχονται κατευθύνσεις για τη ζωή. Ακόμη και στον πανεπιστημιακό χώρο, οι καθηγητές καλούνται να αναγνωρίσουν τα κείμενα που είναι γραμμένα από την τεχνική νοημοσύνη. Φαινομενικά αυτό ξεκουράζει τον χρήστη και εξοικονομεί χρόνο, επί της ουσίας όμως, αποκόπτει τον άνθρωπο από την ίδια του τη σκέψη. Ένα θέμα πολύ σοβαρό με σοβαρές συνέπιες.
Μπορεί η τεχνολογία να σημειώνει αλματώδη ανάπτυξη, χρειάζεται όμως μια ισορροπία στη χρήση της και έλεγχο από την ανθρώπινη σκέψη. Την ανθρώπινη σκέψη, όχι γενικά και αόριστα αλλά του κάθε ανθρώπου συγκεκριμένα. Η σκέψη είναι ένα από τα βασικότερα χαρακτηριστικά του ανθρώπου. Η βάση της ίδιας του της ύπαρξης, της ελευθερίας στον κόσμο.
Την ίδια στιγμή διαβάζω μια είδηση που με χαροποιεί και με στεναχωρεί ταυτόχρονα, με χαροποιεί γιατί με βρίσκει σύμφωνη και με στεναχωρεί γιατί αυτή η είδηση δεν προέρχεται από τη χώρα μου, τη χώρα που έβαλε τις βάσεις της σκέψης και διανόησης. Η είδηση αφορά τη Σουηδία, που ρίχνει φως σε ένα μεγάλο θέμα, κατά πόσο τα τεχνολογικά μέσα βοηθούν τον άνθρωπο στη διαδικασία της μάθησης και της σκέψης, ξεκινώντας από τα παιδιά, στην ηλικία της νοητικής ανάπτυξης. Η χώρα επανεξετάζει σοβαρά, αν η έντονη ψηφιοποίηση στην εκπαίδευση βοηθά ένα παιδί στο να μάθει και να αναπτύξει τις διαδικασίες της σκέψης και της μάθησης. Η επανεξέταση αυτή, οδηγεί τη χώρα στο να επαναφέρει στο σχολείο το χαρτί, το μολύβι, το έντυπο βιβλίο. Οδηγεί στην μείωση της χρήσης κινητών τηλεφώνων και της ψηφιακής εικόνας.
Επιστροφή στο χαρτί, το μολύβι, το βιβλίο. Στο χρόνο που χρειάζεται ο άνθρωπος για να επεξεργαστεί μια πληροφορία. Σε αυτή τη στροφή ακολουθεί και η Νορβηγία με παρόμοιες αλλαγές. Και ο κατάλογος δεν σταματά εδώ, με όλο και περισσότερα εκπαιδευτικά συστήματα, διαφόρων χωρών, να αναζητούν μια ισορροπία μεταξύ ψηφιακών μέσων και των παλιότερων μέσων, ειδικά στην παιδική ηλικία. Η είδηση αυτή παρά την απλότητά της έχει μεγάλη σημασία και εύχομαι να αποτελέσει την αρχή για μια γενικότερη αναθεώρηση των εκπαιδευτικών συστημάτων προς όφελος των παιδιών και των ανθρώπων γενικότερα. Μια είδηση που δεν είναι άγνωστη στην επιστημονική κοινότητα, η οποία παρακολουθεί και καταγράφει μέσω των ερευνών της.
Η ανθρώπινη σκέψη, είναι από τα βασικότερα χαρακτηριστικά του ανθρώπου, προϋπόθεση ελευθερίας, χαράς και δημιουργίας. Αυτή η σκέψη δεν πρέπει να εκχωρηθεί σε κανέναν, όσο και αν αυτό παρουσιάζεται δελεαστικό, ξεκούραστο και απλό. Ο άνθρωπος του μέλλοντος πρέπει να συνεχίσει να σκέφτεται για τον εαυτό του και τον κόσμο και να μην επιτρέψει σε κανέναν να το κάνει αντί γι’ αυτόν.
